Burdinaren Etxea

Burdina lantzeko antzinako moduen zehar ibilbide historikoa. Lesakako bizimoduan eta izaeran eragin handia izan duten lanen historia. Ibilbide guzian zehar Pedro Lantzen obraren zati bat eta antzinako eta eskuz egindako lanen erakusketa ikusi daiteke.

Turismo Bulegoa ere bertan aurkitu daiteke.

Harremanak: 948 638007 telefonoan

kultura@lesaka.net

Abuztuaren 10etik irailaren 12ra.

Asteartetik igandera, 10:00etatik 14:00tara.

Astelehena itxita.

Sarrera: 2 € (12 urte arte dohainik).

Proiektua honen garapenarekin jarraitzen laguntzeko Nafarroako Kutxako programa honetan babes gaitzazu:

CAN "ZEUK AUKERATZEN DUZU: ZEUK ERABAKITZEN DUZU"

Zuen konfiantzari esker 2007. eta 2008. urtean zehar Aginako proietkuaren zati bat garatu ahal izan da. Aparkalekua, seinalizazio (brailean ere) eta promozio berriari esker denok gozatzeko gune eder bat egokitu da.

Web orria: "Caja Navarra - Tú eliges: tú decides".

Gure hurrengo proiektuan, zuen konfiantza hori gurekin jarrai dezan espero dugu.

FORJA ETA BURDIN-ETXEA

Proiektuaren zenbakia: 14673. 

AURREKARIAK:

Lesakako Udalak urte batzuk daramatza bere ondarea, kultura eta historia zabaltze lanetan, Beste baliabideen artean, forja eta burdina Lesakako biziaren garapenean oinarrizkoak izan dira.

Urteetan zehar gizadiak naturak eskeintzen duena bere bizimodurako jaso izan du. Harri, burdina eta egurra gaur egun garantzi handiko baliabide turistikoak, Lesakako herri-arkitekturan eta bestelako eraikinetan oso garrantzitsuak izan dira.

ERAKUSKETAREN GUNE DESBERDINAK

1. GUNEA

Burdinaren Etxea historian zehar ibilbidea da: burdina lantzeko aintzinako formen ibilbide historikoa. Historia eta lan horiek eragin handia izan dute Lesakako bizimodu eta izaeran.
Bienvenidos al Centro del Hierro y la Forja. Vamos a acompañarles en un recorrido a través de la historia y las primitivas formas de trabajar el Hierro. Historia y trabajos que han marcado en profundidad las formas de vida y el carácter de Lesaka.

Burdin minerala, baso aeta erreka. Erdi Aroaren bukaeratik lehengo mendea arte, burdina egiten zuten gizonek, olagizonek, hiru elementu giltzarri horiek uztartzen saiatu dira.

Bainan ez zen hala izan hastapenetatik. Erdi Arotik XIV. Mendea arte, olagizonak menditarrak ziren. Mendi horietan, aire zabaleko meategietatik erautzen zuten minerala. Zain hoberenak aspaldi agortu ziren, garai haietan eskura zituzten teknika xumeekin horiek ustiatzen ahal baitzituzten. Harrizko eta lurrezko labe ttikiak izaten ziren, eta inguruetako baso trinkoetako egurrarekin lortutako landare-ikatzarekin funtzionatzen zuten. Familian edo talde txikietan egiten zuten lan eta, meategiak agortzen zirelarik, bertze toki batera joaten ziren. Herritik hurbil, Burdin Aroko agiña herrixka dugu: garai hartako biztanleek utzitako aztarnen lekuko argia da. Ehunka urteetan, labe horietan, ia ia ez zen aldaketarik izan. Labeei su emateko eta tenperatura goititzeko astintzen ziren larruak egurrezko eta larruzko hauspo bihurtu ziren, orain ezagutzen ditugunen antzekoak. Baina horiekin lortzen zen tenperaturak ez zuen metala urtzen; burdina poliki-poliki askatzea bakarrik lortzen zen, gori-gori zegoela mailakatuta.

Erdi Aroaren akaberan, gurpil hidraulikoa erabiltzen hasi zen eta, horrekin batean, erreka-burdinolak sortu ziren. Mendiko labeek zenbait mendez martxan jarraitu bazuten ere, haien kopurua guttituz joan zen etengabe. Uraren indarrak eragiten zien hauspoei edo aire-tronpei, su emateko, baina, batez ere, mailu berri eta pisutsuak mugiarazten zituen. Honako hiru elementu hauei esker, erreka-burdinola anitz sortu ziren; labe handiagoak izatea, tenperatura altuagoak lortzea eta agudoago mailukatu ahal izatea. 1424an, 16 burdinola ziren Bortzirietan, horietako zazpi Lesaka eta Etxalarren.

Ikatz-eskari handia zegoenez, inguru hauetako ehunka lagun aritu ziren ikazkin, lanaldi osoan edo ordu batzuetan etxera diru gehixeago eramateko. Hori dela-eta, baso-eremu handiak moztu ziren, batez ere, hariztiak, pagadiak, elordiak eta ezpeldiak, horiek kalitate hobeko ikatza ematen baitzuten. Baina hori ez zen Bidasoaldean bakarrik gertatu, Europa osoan baizik, eta, garai horietan, kontinente osoko arbola-eremu gehienak desagertu ziren. Badugu XVII. eta XVIII. Mendeetan abeltzainen eta Herriko Etxearen artean izandako zenbait auziren berri, burdinola berriak ireki nahi zituztelako baina horiek basogabetzea ekartzen zutelako; garai horretan ere, Lesakako basoen egoera kezkagarria ikusita, arbolak birlandatzeko mintegiak sortzeko proposamena ere bildu zen. Herritarren artean ere, arazoak izan ziren egur gutti zegoelako eta etxeetarako, karobietarako edo teilak egiteko egurra behar zelako.

Ikatza gero eta urrutiagoko basoetatik ekarri behar izaten zen. Badakigu, errate baterako, aspaldi-aspalditik, Zubietatik ekarri izan dela, 27 kilometroz Bidasoan barna. 1811n, oraindik ere, 141 ikazkin zeuden Lesakan.

Zoritxarrez, gaur egun ere. Ikatza lortzeko basogabetze-prozesua gertatzen ari da Latinoamerikako, Afrikako eta Asiako eremu handietan.

2. GUNEA

Ikatzaz gain, burdin minerala era garraiatu beharra zegoen. Inguru honetakoa Bizkaiatik ekarritakoarekin nahasi behar izaten zen, aberatsagoa baitzen eta tenperatura baxuagoan urtzen baitzen. Erromatarren okupazioaren garaiaz geroztik ustiatutako meategietatik etortzen zen minerala, hala nola Gallartako meategietatik; izan ere aberastasun handiko meategiak ziren inguru haietakoak.

Mineral hori itsasontziz garraiatzen zen Hondarrabiaraino edo Iruneraino eta handik, gabarraz, itsasgora aprobetxatuz, Bera eta Lesakako nasetaraino. Lehorrean, zaldiek edo idiek eramaten zuten labeetaraino. 1889an Bidasoako trena jarri zuten martxan. Minerala garraiatzeko trenbide-tarte txiki bat bertzerik ez zen. Geroago, Irun-Elizondo eta Irun-Doneztebe tarteak ireki zituzten eta trenak bidaiariak ere eamaten zituen. "Tren Txikitoak" 1956a bitartean funtzionatu zuen.

Burdinoletara ailegatu eta gero, minerala ikatzarekin nahasten zen labeetan. Karbonoarekin lotuta, burdina altzairu landugabe bihurtzen zen. Tenperatura erregulatzeko, hauspoa edo aire-tronpa mugiarazten zuen uraren emaria kontrolatzen zen. Prozedura horrek ere ingudearen gainean kolpatzen zuen mailuaren erritmoa kontrolatzen zuen. Lana olagizonen artean banatzen zen funtzioen arabera. Hala, bertzeak bertze, mailukaria, materiala xehatzen zuen langilea, xaflagilea eta galdatzailea izaten ziren, eta horiekin batera, ikastunak, hala nola eltzezaina, hau da, ezltzea zaindu eta bertzelako lanak egiten zituen mutila.

Zuzeneko lanez gain, zeharkako lanpostu anitz sortu ziren; basoetan ikazkinak, meatzeetan meatzariak, bideetan mandazainak eta idiekin aritzen ziren itzainak, eta bertze hainbertze. Hala, badakigu, burdinola baten inguruan 8 ofizial, bi ikastun, 40 ikazkin, 50 zaldi eta 8 idi aritzen zirela lanean. Nahiz eta etxe gehienetako bizimodua abeltzaintzan eta nekazaritzan oinarritzen zen, horrelako lanbideak garrantzitsuak ziren herritarren ekonomiarako, gaztain eta hazitako animaliez gain dirua lortzeko bide bakarra baitzen familia askotan. Eta diru hori beharrezkoa zuten zergak, doteak eta tarteka kanpoko produktuak erosteko.

Diru-sarreren iturri osagarri hori oso garrantzitsua zenez, bertako lagunei bakarrik uzten zitzaien horretan aritzea. Horrela tirabirak sortu zituen hirien artean; 1722an, Berak burdinola bakarra zuen eta hango bizilagunak garraio-lanetan sartzen saiatu ziren, baita beren nasa eta lonja erabiltzeagatik zergak igotzen saiatu ere. Bertze hiriek ezezkoa eman zutenez, Bizkaiatik heldu zen mineralaren deskargatze-lana blokeatu zuten Beran. Orduan, bertze hiriek Lesakako nasa eraikitzea erabaki zuten.

3. GUNEA

Burdinola nagusietan, burdina ekoizten zuten, eta horien ondoan, forja-lantegiak (edo burdinola ttikiak) egoten ziren. Horietan "totxoa", altzairu landugabea, eraldatu egiten zuten eta mota guzietako tresnak sortzen zituzten; goldeak, aitzurrak, igitiak, aizkorak, kateak, armak, lanparak eta burdin sareak... nekazaritzarako, abeltzaintzarako eta industriarako lanabesak...; erakusketan ikusten ahal ditugu horrelako batzuk. Garaia hartan gauza gehienak burdinaz, egurrez eta larruz egiten zirenez, zerrenda bukaezina litzateke.

Lesakako burdinolek XVI. Mendean izan zuten beren goren aldia, urte horietan hain zuzen, eliza handitu eta oraindik zutik dauden estilo gotiko berantiarreko zenbait etxe particular eraiki zituzten. Hurrengo mendeetan, beheiti joan zen jarduera hori. XVIII. Mendean, hiru burdinola bakarrik zeuden Lesakan; udal-burdinolak ziren eta gero eta arazo handiagoak zituzten horiek alokatu eta martxan mantenarazteko. Azkenean, Herriko Etxeak horiek babesten saiatu bazen ere, XIX. Mendearen bigarren erdialdean, itxi egin zituzten azken 3 udal-burdinolak. Inguru guzian, jarduera horren hondar bakarra gelditu zen, 1852an Beran eraikitako labe garai, eta, sortzen zuen ikatzaren beharrengatik bakarrik eragiten zion Lesakari. Arrazoi anitz izan ziren jarduera hori beheiti etortzeko, hala nola; Gaztelako hirietako eskaria guttitzea, koloniak hornitu behar ez izateak, flota ere beheiti etortzea eta atzerriko harrikatz-labe garaietan ekoitzitako burdina ekartzea.

Lesakan, garai zailak bizi izan ziren krisialdi hartan eta nekazaritza-ekonomiara bueltatu behar izan zuten herritarrek. Urte horietan, kontrabando-jarduera inoiz baino handiagoa izan zen mugan barna.

"Laminaciones de Lesaka" enpresa ez zen 1958a arte sortu. Urte batzuk geroago, Bizkaiako Garai Labeak enpresan sartu zen eta, gerora, Aceralian. Gaur egun munduko siderurgia-ekoizlerik handienarena da, Arcelor Mittal multinazioanalarena. Altzairua manipulatzeko teknikek ez dute zerikusi handirik teknika tradizionalekin. Egungo fabrika altzairu modernoaren hotzezko ijeztean eta galbanizatuan espeliazitatua dago. Bideoak eraldatze-prozesu osoaren irudi ikusgarriak erakusten ditu, baita Arcelorren bere bertze faktorietan egiten diren lanenak ere.

4. GUNEA

Erakusketa-gelan egindako ibilbide guzian barna, Pedro Lantzen obraren zati bat ikusi ahal izan dugu, baita Pedro Lantzen beraren antzinako eta eskuz egindako objetuen erakusketa ere. Berak gurekin partekatu nahi izan ditu bere lana, jakinduria eta oroitzapenak. Forjazko hainbat pieza aurkezten dizkigu, garai bateko lanbideak eta Lesakako bestetako irudiak eta pertsonai tradizionalak egertzen dituztenak. Erakusketa osatzeko "Lesaka, Harria, Burdina eta Egurra" izeneko argazki-bilduma dugu "(...) Lesakan ikusten ahal den arkitektura aberatsaren erakusgarri txiki bat da; aberastasun hori artisau haien jakinduriaren eta zorroztasunaren ondorioa da, eta, denboraren poderíoz, denok disfrutatzen ahal dugun luxu bihurtu da".